Polsko-Egipska Misja Skalna w Deir el-Bahari

Misja Skalna w Deir el-Bahari - Polski Egipcjanin
Widok na starożytną dolinę Deir el-Bahari z naszym stanowiskiem archeologicznym na półce skalnej. Fot. Kamil Zachert

Polsko-Egipska Misja Skalna w Deir el-Bahari to najbardziej niezwykłe przedsięwzięcie naukowe w historii egiptologii.

Misja Skalna prowadzi badania archeologiczne na stanowisku Gebel Ragab – skalnej półce położonej nad ruinami świątyni króla Totmesa III i świątynią królowej Hatszepsut w Deir el-Bahari w Egipcie.

Misja powstała w 1998 r. w wyniku umowy pomiędzy Centrum Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego im. prof. K. Michałowskiego a władzami Uniwersytetu w Tanta, a następnie Uniwersytetu Ain Shams w Kairze. Dołączyłem do niej jesienią w 2003 roku jako student archeologii.

Ze strony polskiej kierownikiem Misji jest od początku prof. dr hab. Andrzej Niwiński z Instytutu Archeologii UW, ze strony egipskiej w latach ubiegłych – prof. Shafia Bedier z Wydziału Sztuki Uniwersytetu Ain Shams w Kairze. Od 2009 r. kierownictwo misji jest wyłącznie polskie, a ja począwszy od 2013 r. jestem oficjalnie zastępcą kierownika Misji. Pełnię również obowiązki fotografa dokumentalisty.

Cele działań Misji Skalnej

1. Zbadanie zagrożeń ze strony skał piętrzących się ponad terenem świątyń Hatszepsut i Totmesa III w Deir el-Bahari, gdzie prowadzą badania polskie misje archeologiczne i konserwatorskie, wraz z działaniami zabezpieczającymi;

2. Odnajdywanie, dokumentacja i badanie wszelkich śladów ludzkiej działalności pozostawionych na skałach klifu tebańskiego, zwłaszcza w górnych słabo dostępnych partiach, przede wszystkim w Deir el-Bahari;

3. Weryfikacja hipotezy o istnieniu na półce skalnej (Gebel Ragab) ponad świątyniami w Deir el-Bahari doskonale ukrytego grobowca królewskiego datowanego na początek Nowego Państwa (XVI w. p.n.e.), użytego ponownie w III Okresie Przejściowym (X I w. p.n.e.) przez arcykapłana Herhora.

Przyczyny utworzenia Misji Skalnej

Przez wiele lat prac polskich archeologów i konserwatorów na terenie świątyń Hatszepsut i Totmesa III w Deir el-Bahari poważne zaniepokojenie wzbudzało nagromadzenie dużych kamieni na widocznej ok. 100 m powyżej świątyń „półce skalnej” (umowna nazwa nachylonego w kierunku wschodnim terenu o rozmiarach ok. 30 × 30 m) utworzonej w narożniku skalnego klifu oddzielającego Deir od Doliny Królów. Z oddalenia niektóre z tych głazów czyniły wrażenie, jakby miały za chwilę spaść na dół, pod wpływem jakiegoś czynnika naturalnego (trzęsienie ziemi, gwałtowny deszcz) bądź poruszenia przez człowieka (bardzo rzadko można było zobaczyć chodzących tam ludzi).

Zagrożenie ze strony skał klifu było kilkakrotnie opisywane w raportach geologów współpracujących z polskimi misjami, ale stopień tego zagrożenia był zawsze oceniany tylko przez obserwacje dokonywane z dystansu: z poziomu świątyń bądź ze szczytowej platformy klifu (po arabsku zwanego „gebel”). W tej sytuacji, gdy w perspektywie kilku lat oczekiwano zakończenia prac konserwatorskich na świątyni Hatszepsut i dopuszczenia na jej terenie ruchu turystycznego, narodził się pomysł dokonania dokładnej obserwacji skał wznoszących się powyżej i nagromadzonych na ww. półce z zamiarem poinformowania Egipskiej Rady Najwyższej ds. Zabytków o ewentualnych zagrożeniach i usunięciu bądź minimalizacji tych zagrożeń.

Wspomniana „półka skalna”, obecnie zwana: Gebel Ragab, jest usytuowana na wprost zespołu świątyń w Karnaku po wschodniej stronie Nilu, jest też położona powyżej samego środka skalnego amfiteatru Deir el-Bahari, który stanowił centrum nekropoli tebańskiej. Trudno o bardziej wyraziste, nawet symboliczne miejsce, tym bardziej, że można się tam było, choć z pewnym trudem, dostać. Zignorowanie tak znakomicie położonego, wręcz „królewskiego” miejsca przez starożytnych Egipcjan byłoby niezrozumiałe, zwłaszcza w świetle ich zamiłowania do symetrii i symboliki (w pewnym okresie Deir el-Bahari było określane w niektórych starożytnych tekstach jako „Moja twarz jest zwrócona ku Amonowi”).

Bardzo pobieżne oględziny terenu „półki” w 1986 r. przyniosły odkrycie kilku starożytnych graffiti (rysunków bądź napisów wyrytych na skale), ponadto odnosiło się wrażenie, że w niektórych miejscach powierzchnia skał jest jakby oczyszczona z wierzchniej warstwy, jak gdyby w wyniku działania ręki ludzkiej.

Kilka miejsc na półce, zwłaszcza jej najdalej usytuowany „kąt”, gdzie biegnący na linii: południe-północ „gebel” skręca gwałtownie w kierunku wschodnim (roboczo nazwano to miejsce „Niszą”), a także przypominająca jaskinię szeroka „Szczelina” ok. 25 m dalej na wschód, sprawiało wrażenie idealnych stanowisk dla zlokalizowania tam grobowca. Sprawdzenie tych miejsc i poszukiwania dalszych graffiti wyznaczyło pierwszy archeologiczny cel Misji.

Postępy badań Misji Skalnej w kilku ostatnich sezonach można obserwować na prowadzonej przeze mnie stronie internetowej: herhor.org.pl.