Tragiczna sztuka kompromisu Butrosa Ghaliego

Kiedy myślimy o historii Egiptu, nasze umysły zazwyczaj uciekają ku monumentalnym piramidom i złotym maskom faraonów. Jednak ten kraj ma też drugie, znacznie świeższe i równie fascynujące oblicze – historię nowożytnej dyplomacji, w której ścierały się interesy mocarstw, budził się nacjonalizm, a wybitne jednostki musiały balansować na linie zawieszonej nad przepaścią. Jedną z najbardziej wyrazistych, a zarazem tragicznych postaci tej epoki był Butros Ghali.

Butros Ghali przyszedł na świat w roku 1846, w społeczności Koptów – egipskich chrześcijan, będących potomkami starożytnych mieszkańców doliny Nilu. Jego droga na polityczny szczyt była niezwykła. Choć odebrał edukację w nowej szkole koptyjskiej w Harat al-Sakkajin, a później w szkole księcia Mustafy Fadila i Szkole Języków (School of Languages), nigdy nie uzyskał stopnia naukowego. Braki w formalnych dyplomach nadrobił jednak genialnym talentem lingwistycznym. Ghali opanował do perfekcji aż sześć języków: arabski, francuski, angielski, perski, turecki oraz koptyjski.

Swoją karierę zaczynał jako urzędnik w Izbie Handlowej w Aleksandrii. Jego błyskotliwość szybko jednak zwróciła uwagę elit politycznych. W 1873 roku został mianowany przez Muhammada Szarifa na stanowisko głównego urzędnika w ministerstwie sprawiedliwości.

Co ciekawe, mimo braku wykształcenia prawniczego, to właśnie on pomógł przygotować arabskie tłumaczenie kodeksu prawnego dla nowo tworzonych Sądów Mieszanych. Pokazał wtedy, że dla otwartego umysłu nie ma barier nie do przebicia. W tym samym okresie aktywnie zaangażował się też w sprawy swojej społeczności, pomagając zorganizować świecką radę koptyjską.

Prawdziwym żywiołem Ghaliego była jednak dyplomacja i trudna rola mediatora. Gdy Egipt zmagał się z gigantycznym zadłużeniem wobec mocarstw europejskich, premier Nubar Pasza mianował go przedstawicielem kraju w brytyjsko-francuskiej Kasie Długu Publicznego (Caisse de la Dette Publique). Ghali stać się kluczowym pośrednikiem między rządem egipskim a jego europejskimi wierzycielami.

W 1879 roku awansował na wiceministra sprawiedliwości. Jego talent koncyliacyjny został wystawiony na najcięższą próbę po powstaniu Ahmada Urabiego. Działając jako mediator między kedywem Taufikiem a nacjonalistami, Ghali zdołał zapewnić uczciwe procesy sądowe, które uratowały wielu powstańców przed egzekucją.

Przez kolejne dekady Ghali był niezastąpionym elementem egipskiej machiny państwowej. Pierwszą nominację ministerialną otrzymał w gabinecie Husajna Fachriego w 1893 roku. Choć gabinet ten skłócił kedywa Abbasa Hilmiego II z brytyjskim lordem Cromerem, Ghali wykazał się niezwykłą elastycznością i zdołał utrzymać tekę ministra finansów w kolejnym, kompromisowym rządzie Rijada. W latach 1894–1910 nieprzerwanie pełnił funkcję ministra spraw zagranicznych pod rządami Nubara Paszy i Mustafy Fahmiego, a na koniec we własnym gabinecie. To on w 1899 roku podpisał przełomową konwencję sudańską.

W 1908 roku nadszedł moment, który okazał się dla niego początkiem końca. Kedyw Abbas zarekomendował go sir Eldonowi Gorstowi na stanowisko premiera w miejsce Fahmiego. Gorst miał poważne obawy przed powierzeniem Koptowi kierownictwa nad rządem Egiptu, jednak nominacja stała się faktem. Jako pierwszy egipski premier pochodzenia koptyjskiego Butros Ghali musiał firmować swoim nazwiskiem skrajnie niepopularne decyzje.

Cieniem na jego wizerunku położył się już niesprawiedliwy proces w Dinszawaj w 1906 roku, gdzie reprezentował gabinet w składzie sędziowskim i poparł wyroki śmierci na egipskich fellachach, co wywołało wściekłość Partii Narodowej. Jako szef rządu jeszcze bardziej rozgniewał aktywnych politycznie Egipcjan, wznawiając restrykcyjne prawo prasowe (Press Law) i publicznie opowiadając się za przedłużeniem koncesji Towarzystwa Kanału Sueskiego. Choć za kulisami szeptano, że prywatnie sprzeciwiał się tym rozwiązaniom, dla radykalnych nacjonalistów stał się symbolem uległości wobec brytyjskiego imperializmu.

W lutym 1910 roku jego los dopełnił się na kairskiej ulicy. Butros Ghali został zamordowany przez nacjonalistycznego farmaceutę Ibrahima al-Wardaniego. Jego śmierć wywołała głęboki wstrząs w całym kraju, stając się zarazem iskrą do fali polemik muzułmańsko-chrześcijańskich oraz powodem kolejnych rządowych represji wobec Partii Narodowej.

Butros Ghali był politykiem subtelnym, koncyliacyjnym i głęboko wierzącym, że działa w najlepszym interesie Egiptu. Stał się jednak tragiczną ofiarą czasów, które nie tolerowały niuansów. W świecie bezkompromisowej walki politycznej człowiek szukający złotego środka i kompromisu został uznany za wroga przez tych, którzy nie potrafili zdobyć się na ustępstwa.

Historia Ghaliego to brutalne przypomnienie, że w polityce za próbę godzenia zwaśnionych światów czasami płaci się najwyższą cenę.